2.1. Położenie

Termin Syberia rozumie się dwojako: albo jako całe terytorium na wschód od Uralu, albo tylko jako Syberię Zachodnią i Wschodnią bez Dalekiego Wschodu.

Jak podaje Encyklopedia Powszechna PWN (1997): Syberia – część azjatycka terytorium Federacji Rosyjskiej, od Uralu do pasm górskich stanowiących dział wodny między zlewiskami Oceanu Spokojnego i Oceanu Atlantyckiego oraz od Morza Arktycznego do stepów Kazachstanu i granicy z Mongolią; rozciągłość z północy na południe wynosi ok. 3500 km, z zachodu na wschód – ponad 7000 km; powierzchnia ok. 10 mln. km². Dzieli się na Syberię Zachodnią (Nizina Zachodniosyberyjska i Ałtaj); Syberię Wschodnią (Wyżyna Środkowosyberyjska, Sajany, góry Tuwy, Przybajkale i Zabajkale oraz obszar od Gór Wierchojańskich do Gór Kołymskich, z nizinami Jany, Indygirki i Kołymy).

Syberię można również rozpatrywać w sensie historycznym, możliwie najszerszym, a więc łącznie nawet z wyspami na Oceanie Spokojnym (Bazylow 1975). Natomiast Daleki Wschód z punktu widzenia geografii fizycznej należy rozpatrywać jako zupełnie samodzielne terytorium (Michajłow 1956). Obecnie w literaturze geograficznej istnieje tendencja do wydzielania Dalekiego Wschodu Rosji, jako odrębnej jednostki niezwiązanej z Syberią. Na potrzeby niniejszego opracowania przyjęto stosować termin Syberia w sensie historycznym, według Bazylowa (1975), czyli łącznie z Dalekim Wschodem Rosji (ryc. 1).

2.2. Ukształtowanie powierzchni i budowa geologiczna

Podstawowy element budowy geologicznej Syberii to platforma środkowosyberyjska, która odpowiada mniej więcej Wyżowi Środkowosyberyjskiemu, ale obejmuje także część Gór Nadbajkalskich i Zabajkala. Platforma ta zbudowana jest głównie z granitów i gnejsów widocznych miejscami na powierzchni. W orogenezie hercyńskiej obszar między platformą wschodnioeuropejską, a platformą środkowosyberyjską uległ potężnym fałdowaniom, w wyniku których uformowały się góry Ural.

Znacznie później, bo już w erze mezozoicznej, w czasie fałdowań jenszańskich (kimeryjskich) powstały masywy górskie między dolną Leną a Amurem (góry: Wierchojańskie, Czerskiego) oraz nad Morzem Japońskim. W orogenezie alpejskiej powstały góry Sachalinu, pobrzeża Morza Ochockiego i Kamczatki. O młodości i gwałtowności tych ruchów wzdłuż rosyjskich wybrzeży Pacyfiku, świadczy duża sejsmiczność całego tego obszaru i silny rozwój działalności wulkanicznej.

Niż Zachodniosyberyjski zbudowany jest z poziomo zalegających utworów trzecio- i czwartorzędowych. Pod względem morfologicznym, cechuje go niezmierna jednostajność; jedynymi wzniesieniami tego obszaru są moreny i uwały, których wysokość nie przekracza 200 m n.p.m.

Ałtaj stanowi górotwór zrębowy, powstały na skutek rozbicia uskokami na części o różnej, nieraz bardzo znacznej wysokości (Biełucha – 4506 m n.p.m.), pierwotnego wyniosłego płaskowyżu. Najwyższe partie tych gór mają typowo alpejski krajobraz z licznymi malowniczymi dolinami i jeziorami, które wytworzyły się w wyniku działalności lodowców.

Syberia Wschodnia ma bardzo urozmaicone ukształtowanie powierzchni – obok wysokich masywów górskich występują na jej obszarze góry średniej wysokości i wyżyny, a także niziny wzniesione niewiele ponad poziom morza. Faunę i florę Syberii Wschodniej cechuje występowanie wielu gatunków endemicznych oraz reliktów trzeciorzędowych. Ten stan rzeczy tłumaczy fakt, że zlodowacenie plejstoceńskie na tym terenie miało charakter lokalny, górski (Hess, Rychłowski 1967).

2.3. Warunki klimatyczne

Klimat mamy nieskomplikowany: 12 miesięcy zimy, reszta lato – Nadieżda Ruusalep (za Żebrowską 1996).

Syberia jest znana jako kraj zimny i rzeczywiście tutaj znajduje się północny biegun zimna – w Jakucji, w rejonie Wierchojańska (ryc. 2) nad Janą i Ojmiakonu nad Indygirką (Bazylow 1975).

Zimą temperatura dochodzi do -40℃, a czasami nawet do -70℃ (ryc. 2). Krótkie, a na wschodzie nawet bardzo krótkie lato, niskie opady od 170 – 200 mm rocznie do 1200 mm w nadmorskich łańcuchach górskich, przyczyniają się do często powtarzającej się posuchy. Tylko kilkanaście procent opadów przypada na zimę, więc zimy w niektórych regionach bywają niemal bezśnieżne.

Na Syberii można wyróżnić kilka regionów klimatycznych, od arktycznego (polarnego) i subarktycznego (subpolarnego) regionu na północy, poprzez największą pod względem obszaru strefę klimatu umiarkowanego chłodnego, do umiarkowanego ciepłego. W prowincjach południowo-wschodnich są nawet niewielkie zakątki charakteryzujące się klimatem podzwrotnikowym. Ogólnie rzecz biorąc, klimat jest wybitnie kontynentalny, z tym, że wzdłuż wybrzeża Oceanu Spokojnego, tam gdzie spotykają się z sobą najdłuższa linia lądu i największe na naszym globie zbiorowisko wód, zachodzą zjawiska charakterystyczne dla klimatu monsunowego w jego chłodniejszej odmianie (Hess, Rychłowski 1967).

Podsumowując rozdział (już z autopsji): latem na południu bywa nawet gorąco.

2.4. Warunki hydrologiczne

Przy niewielkiej stosunkowo obfitości opadów, Syberia odznacza się zadziwiająco gęstą siecią rzek. Ponadto, znajdują się tu setki tysięcy jezior – tłumaczy się to małym parowaniem w niskich temperaturach panujących przez większą część roku. Większość rzek syberyjskich płynie w kierunku północnym, zasilając Morze Arktyczne. Trzy z pośród nich – Ob z Irtyszem, Jenisej z Angarą i Lena, należą do największych rzek świata, tak samo oczywiście Amur, wpadający do Oceanu Spokojnego. Syberyjskie rzeki imponują zarówno długością jak też powierzchnią swoich dorzeczy i potęgą odpływu wód (tab. 1) (Bazylow 1975). Rzeki te (oprócz Amuru) mają zasilanie śniegowo-lodowcowe i są zasobne w wodę przez cały rok; stany maksymalne występują na wiosnę (roztopy) i w lecie (topnienie śniegów i lodowców w górach). Wezbrania wiosenne są często przyczyną wielkich powodzi. Zimą zamarzają na okres 6 – 7 miesięcy, niektóre do dna (Encyklopedia Geografii Świata 1995). Tworzą się na nich tzw. taryny – zwały lodowe sięgające kilku metrów grubości, utrudniające poważnie przeprawy przez rzeki. Największym ze znanych jest taryn Ułachan, formujący się zimą w dolinie rzeki Momy (dopływ Indygirki). Powierzchnia jego wynosi 161 km², a grubość warstwy lodowej sięga 4 m. Objętość masy lodowej zwiększa się stale, gdy lato jest zbyt krótkie aby lód mógł stopnieć całkowicie (Maryański i in. 1996).

Ogromne zasoby hydroenergetyczne rzek syberyjskich są częściowo wykorzystane np. w elektrowni Brackiej na Angarze oraz Krasnojarskiej i Sajano-Szuczeńskiej na Jeniseju.

Największe na świecie obszary bagienne występują na Nizinie Zachodniosyberyjskiej, głównie między Irtyszem i Obem. Występowaniu bagien w tym rejonie sprzyja wieczna marzłoć, której południowy zasięg na Nizinie Zachodniosyberyjskiej wyznacza 62°N. Rozległe bagna leżą również w strefie tundry na obszarze północno-wschodniej Syberii (Encyklopedia Geografii Świata 1995).

Nikt jeszcze nie policzył dokładnie jezior syberyjskich i dlatego podawane liczby różnią się między sobą, czasem nawet dość poważnie. Nie ulega natomiast wątpliwości, że największym jeziorem Syberii jest Bajkał – 31500 km² powierzchni – jednocześnie najgłębsze jezioro świata. Inne większe jeziora: Tajmyr (4560 km²), Chanka (do 4400 km²) (Bazylow 1975).

Morza otaczające Syberię wchodzą w skład: Atlantyku (morza Karskie, Łapitiewów, Wschodniosyberyjskie, Czukockie), Pacyfiku (Beringa, Ochockie, Japońskie).

3.1. Tundra

W podbiegunowej strefie klimatycznej, od północnej granicy lasów aż po arktyczne pustynie lodowe, rozpościera się położony wokółbiegunowo i najdalej na północ wysunięty pas roślinności bezleśnej, określanej mianem tundry (Podbielkowski 1975).

Północny pas tundry, obejmujący wyspy leżące na Morzu Arktycznym i północną część półwyspu Tajmyr, zwany jest strefą pustyń arktycznych. Surowe warunki klimatyczne i glebowe są główną przyczyną niezwykle ubogiego świata roślinnego tej strefy. Przeważają tu dwa zespoły roślinne – porostów na skałach i piaskach oraz mchów na terenach podmokłych. Ogólną cechą tej strefy jest brak drzew, z wyjątkiem karłowatych brzóz czy wierzb oraz niewielka ilość roślin pożytecznych dla człowieka; większe znaczenie mają rośliny stanowiące pokarm dla reniferów (porosty, mchy i in.) (Hess, Rychłowski 1967).

Panujący tutaj klimat jest surowy, ale w regionach nadmorskich znacznie łagodniejszy niż we wnętrzu kontynentu. Stąd średnia temperatura najzimniejszego miesiąca może wahać się w bardzo szerokich granicach od -8℃ do -25℃, a nawet jeszcze niżej, gdyż temperatury opadają tu nierzadko do -50℃. Lato przychodzi zwykle nagle, jest ono chłodne. Średnia temperatura najcieplejszego miesiąca wynosi 5 – 10℃, ale szczególnie w głębi kontynentu przy słonecznej pogodzie, mogą zdarzać się dni bardzo ciepłe z temperaturą powyżej 20℃. Najwyższa temperatura panuje zwykle tuż nad powierzchnią (do 10 cm) gleby i w najwyższych jej warstwach, dlatego tą właśnie przestrzeń najintensywniej zasiedlają rośliny. Sezon wegetacyjny trwa zaledwie 2 – 3 miesiące. Na tundrze jest mało słońca. Zachmurzenie jest duże, przy czym największe bywa w lecie i na jesieni. Ten brak słońca w lecie kompensowany jest w dużej mierze przez długi dzień polarny. Pokrywa śnieżna w zimie jest stosunkowo cienka i osiąga grubość zaledwie 10 – 50 cm. Panujące tu niczym niehamowane wiatry (do 30 m/s) powodują znaczne przemieszczenia pokrywy śnieżnej, odwiewając śnieg w jednych miejscach, nawiewając w innych. Ma to duży wpływ na roślinność, gdyż tylko niewiele gatunków może przezimować bez ochronnego działania pokrywy śniegowej. W niskiej temperaturze panującej na tundrze parowanie jest niewielkie, wskutek czego, mimo małych opadów, klimat tutejszy można uważać za wilgotny. Ponieważ gleba rozmarza w lecie do niewielkiej głębokości (maksymalnie do 2 m), a pod nią leży wieczna zmarzlina – nadmiar wilgoci nie ma gdzie wsiąkać – wskutek czego gleba przesycona zostaje wodą i tworzą się rozległe zabagnienia. Proces torfotwórczy przebiega tu jednak bardzo wolno, gdyż produkcja masy roślinnej jest bardzo mała (Podbielkowski 1975).

W miarę zbliżania się do strefy leśnej, wśród tundry występują kępy drzew i pasy rzadkiego lasu składającego się ze świerków, brzóz i osik; spotyka się tam również jałowce, wierzby i jarzębiny – jest to strefa lasotundry. Im dalej na południe, tym częściej pojawiają się coraz większe połacie lasu, które przechodzą następnie w zwarte kompleksy leśne (Hess, Rychłowski 1967).

3.2. Tajga

Północna granica borealnych lasów iglastych (tajga), jest jednocześnie południową granicą tundry (lasotundry) (Podbielkowski 1987).

Tajga zachodniosyberyjska zajmuje prawie całą Nizinę Zachodniosyberyjską. Najdalej na północy rozpościera się dość wąska strefa świerkowo-modrzewiowa ze świerkiem syberyjskim, modrzewiem syberyjskim oraz domieszką limby syberyjskiej i brzozy omszonej. Dalej na południu znajduje się strefa limbowo-torfowiskowa z dominującym świerkiem i limbą syberyjską. Bardzo obficie występują tu torfowiska. Jeszcze dalej na południe, aż po południowe granice tajgi, sięga niezbyt szeroka strefa urmanowo-torfowiskowa. Typowym lasem jest tu tzw. urman, czyli ciemna tajga, gęsty, bardzo ciemny las iglasty z przewagą jodły syberyjskiej i z domieszką świerka syberyjskiego i limby. W obu ostatnich strefach na glebach piaszczystych występują lasy sosnowe.

Na wschód od Jeniseju, na Wyżynie Środkowosyberyjskiej panuje tajga jasna (świetlista). Dominuje tu modrzew dahurski, którego płytki i płaski system korzeniowy jest doskonale dostosowany do bardzo płytko rozmarzającej gleby; rozmarza ona tu do głębokości 80 – 120 cm, a pod grubym kobiercem mchów zaledwie do 25 – 50 cm.

Jeszcze dalej na wschód, na obszarze Syberii Północnowschodniej lasy pokrywają stosunkowo niewielkie przestrzenie, przy czym wszędzie panuje modrzew dahurski, a w górach – zarośla sosny karłowej. W dolinach rzek występuje topola wonna. Na Kamczatce bardzo rozpowszechnione są luźne drzewostany złożone z brzozy Ermana z domieszką sosny karłowej i jarzębiny bzolistnej. Między tymi lasami występują łąki i ziołorośla, pośród których trafiają się ogromne rośliny zielne sięgające 4 m wysokości.

Na Zabajkalu tajga ma charakter lasów modrzewiowych z modrzewiem dahurskim, a jeszcze dalej na wschodzie, na pobrzeżu ochockim, gdzie sięgają wpływy klimatu monsunowego, pojawia się nawet świerk ajański. Na północnych Wyspach Kurylskich występują lasy liściaste z brzozą wiązolistną, zaś niskopienne lasy iglaste, a właściwie zarośla, spotyka się w górach, gdzie tworzy je sosna karłowa (Podbielkowski 1975).

3.3. Pozostałe strefy roślinne Syberii

Lasy drobnolistne

Lasy liściaste zrzucające liście na zimę. Na południu tajga spotyka się z dość wąską, miejscami nawet przerywaną strefą lasów drobnolistnych ciągnącą się od Uralu (Swierdłowsk) aż po Tomsk i Krasnojarsk (górny bieg Jeniseju). W jej skład wchodzą lasy brzozowo-osikowe.

Stepy

W części zachodniosyberyjskiej występuje step łąkowy. Charakterystyczne dla tego obszaru są rozsiane pośród stepu zbiorowiska lasków brzozowo-osikowych i w wilgotnych zagłębieniach, trzcinowiska. Na glebach piaszczystych występują rzadkie drzewostany sosnowe z domieszką modrzewia (Podbielkowski 1987).

4.1. W tundrze

Uboga i drobna roślinność tundry pozwala na stałe utrzymanie się przy życiu szeregu nawet dużych gatunków zwierząt roślinożernych. Fauna występująca tutaj składa się z bardzo małej liczby gatunków, gdyż niewiele zwierząt potrafi przystosować się do skąpego pożywienia i bardzo ostrych warunków klimatycznych. Natomiast te gatunki, które potrafiły się zaadaptować w tym obszarze, ze względu na brak konkurentów występują w ogromnej liczbie. Niektóre z nich ułatwiają sobie życie wędrując przed nastaniem zimy na południe, gdzie znajdują więcej pożywienia i łagodniejsze warunki klimatyczne. Charakterystycznymi dla obszaru tundry gatunkami ssaków są: renifer, lis polarny, lemingi, zając polarny i niedźwiedź polarny.

Najpowszechniej znanym mieszkańcem tundry jest renifer (Rangifer tarandus). Renifer prowadzi koczowniczy tryb życia, który wynika z konieczności ciągłego poszukiwania pokarmu. Na Syberii zwierzę to odbywa dalekie wędrówki, przesuwając się w miarę zbliżania zimy coraz dalej na południe. Wędrówki te, jak również wędrówki wiosenne z południa na północ odbywa w ogromnych stadach. Małe wymagania życiowe i dobre przystosowanie się reniferów do warunków tundry, sprawiły, że są one wykorzystywane przez ludy zamieszkujące tereny północne. Zwierzęta te są hodowane w stanie półudomowionym, gdyż człowiek nie byłby w stanie zapewnić im pożywienia. Używane są one jako zwierzęta pociągowe i juczne, a także dostarczają mleka, mięsa i skóry na ubrania.

Najłatwiej dostępnym pokarmem dla drapieżników tundry są lemingi, gryzonie wielkości szczurów należące do norników. Zwierzę to, o długości ciała wynoszącej 15 cm i ogona 2 cm, ma bardzo ładne, obfite i długie futro o barwie brązowożółtej w wyraźne czarne plamy. Lemingi są roślinożerne. W niektórych latach, na skutek wzmożonego rozrodu, gryzonie te pojawiają się w ogromnych ilościach i nie może ich wykarmić zamieszkiwany przez nie teren. Z reguły wymiera wówczas niemal cała populacja. Czasem taka wygłodzona populacja rozpoczyna masową wędrówkę w poszukiwaniu pokarmu. Tam gdzie się pojawi wielkie stado lemingów cały obszar wkrótce zostanie pozbawiony wszelkiej roślinności, a stoki i pastwiska przekopane i doszczętnie zniszczone.

Równie charakterystycznym zwierzęciem tundry jest lis polarny, czyli piesiec (Vulpes lagopus). Jest bardzo dobrze przystosowany do środowiska wiecznych lodów i mrozów. Świadczą o tym krótkie uszy, gęsto owłosione podeszwy kończyn i bardzo obfite, puszyste futro, które zmienia barwę. W lecie jest ono brązowo-szare, natomiast w zimie – po lince jesiennej – zupełnie białe. Piesiec zamieszkuje tereny na północ od granicy drzew. Pieśce, jako cenne zwierzęta futerkowe są często hodowane, a ich futro znane jest w handlu pod nazwą niebieskich lisów (Serafiński i in. 1988).

4.2. W tajdze

Syberyjską tajgę zamieszkują liczne zwierzęta znane także w Europie. Często są to jedynie inne podgatunki różniące się nieznacznie wyglądem, biologią lub rozmiarami ciała (generalnie syberyjskie są większe). Występują tu także zwierzęta charakterystyczne wyłącznie dla obszarów tajgi (Witczuk, Pagacz 2000).

Burunduk

Tamias sibiricus jest małym gryzoniem podobnym do wiewiórki. Cechą charakterystyczną są dwa równoległe pasy biegnące wzdłuż długiego puszystego ogona. Wędrując po tajdze trudno się na niego nie natknąć. Jest zresztą bardzo wścibski.

Soból

Martes zibellina liczy około 60 cm długości (bez 20 cm ogona). Ma najdroższe na świecie gęste, jedwabiste, miękkie futro barwy jasnożółto brunatnej do ciemno brunatnej. Żyje głównie na ziemi, choć potrafi doskonale chodzić po drzewach. Prowadzi nocny tryb życia. Odżywia się małymi zwierzętami, a także nasionami świerka i limby. Ze względu na cenne futro zwierzę to nad Bajkałem zostało na początku XX wieku prawie całkowicie wytrzebione. W 1914 roku znaleziono ślady zaledwie 20 – 30 osobników. W roku 1916 całkowicie zakazano polowań na sobole. Odbudowę stada tych zwierząt – w oparciu o specjalną fermę hodowlaną – zakończono dopiero w 1960 roku. Najważniejsze znaczenie dla życia tych zwierząt ma tajga limbowa, tu jest ich najwięcej: 1 osobnik na 1 km². Obecna populacja soboli barguzińskich przekroczyła 1200 sztuk, a więc jest analogiczna jak w czasach najlepszych dla tych zwierząt (Szczypek 1995). Nauka wyróżnia kilkanaście podgatunków sobola.

Rosomak

Gulo gulo to największy gatunek z rodziny łasicowatych o masywnej budowie ciała (waży 12 – 39 kg). Zamieszkuje tajgę i tundrę. Sierść ma gęstą, brunatnoszarą, po bokach biegnie odznaczająca się wyraźnie jasna pręga. Ma także jasną plamę na głowie. Rosomak znany jest z takich cech jak: odwaga, zajadłość w walce, chytrość. Nawet ryś czy niedźwiedź unikają bezpośredniego spotkania z rosomakiem. Występuje dziś bardzo rzadko, głównie w rejonach arktycznych, gdzie może wieść spokojny żywot (Leksykon zwierząt 1991). Nauka wyróżnia 6 podgatunków rosomaka.

Niedźwiedź brunatny

Ursus arctos jest prawdziwym gospodarzem tajgi i właściwie jej symbolem (Szczypek 1995). Jest zwierzęciem wszystkożernym, prowadzi głównie nocny tryb życia. Nauka wyróżnia kilkanaście podgatunków niedźwiedzia brunatnego.

Piżmowiec

Moschus moschiferus, jeleń charakteryzujący się brakiem poroża – mimo że należy do rodziny pełnorogich – zamiast tego samcom wyrastają kły z pyska. Jak podaje Leksykon Zwierząt (1991), poluje się na niego ze względu na cenny gruczoł wydzielający piżmo. O piżmowcu mówi się na Syberii cień skał (Witczuk, Pagacz 2000). To określenie niewątpliwie bierze się ze sposobu zachowania i terenów jakie zamieszkuje, a są to głównie skaliste góry. Płynąc łodzią po Bajkale na niedostępnych klifach można zaobserwować ścieżki tych zwierząt, które nocą schodzą pić wodę z jeziora. (inf. ustna: Pietia Chargajewicz Jakowlewicz 2003 – rybak z wioski Bajkalskoje).

Tygrys syberyjski

Panthera tigris altaica żyje we wschodniej Syberii, charakteryzuje się szczególnie długim i gęstym futrem zimowym. Jest to największy przedstawiciel tego gatunku. W chwili obecnej skrajnie zagrożony wyginięciem.

6.1. Osiągnięcia Polaków

Po upadku powstania styczniowego w 1864 roku, przybyły na Syberię masy Polskich wygnańców. Właśnie spośród byłych powstańców 1863 roku wyszło wielu szczególnie wybitnych uczonych – badaczy Syberii.

Benedykt Dybowski

Бенедикт Тадеуш (Иванович) Дыбовский (ros.) zajmował czołowe miejsce wśród badaczy Syberii. Dybowski i jego pomocnik Wiktor Godlewski, byli uczestnikami powstania styczniowego. Dybowski, w tym czasie już profesor zoologii w Szkole Głównej w Warszawie, zesłany na osiedlenie do niewielkiej wsi Kułtuk, zainteresował się jeziorem nad które rzuciły go losy (Azajtan i in. 1979). Jak twierdzi Iwanicki (1986), jego wielką pasją było na przykład prowadzenie prób mających na celu zaaklimatyzowanie zwierząt i roślin w nowych warunkach. Nie wszystkie mu się udawały, ale ogólnie rzecz biorąc, osiągnął również i w tej dziedzinie wspaniałe rezultaty, m.in. przyczynił się on do zaaklimatyzowania na Kamczatce kóz i królików, a na Wyspie Beringa – największej w grupie Komandorów – reniferów. W wyniku czego, wśród rdzennych mieszkańców wyspy zrodził się kult: „Stworzyciela Rena”, którym jest „Dobry Biały Ojciec”.

Dybowski rozpoczął badanie Bajkału w 1867 roku. Interesował go świat zwierzęcy jeziora i w stosunkowo krótkim czasie zdołał odkryć w nim wielką różnorodność organizmów. Każdy gatunek był reprezentowany przez mnóstwo osobników. B. Dybowski nie przypuszczał nawet, że liczba odkrytych przez niego w Bajkale organizmów powiększy się wielokrotnie. Jego wezwanie, aby ów unikalny na globie ziemskim zbiornik wodny z prawie oceanicznymi głębokościami, stał się obiektem systematycznych badań przez założenie nad nim stacji biologicznej, zostało wcielone w życie. Obecnie nad Bajkałem w wiosce Listwienniczne pracuje Instytut Limnologiczny (Azajtan i in. 1979).

Dybowski po powrocie do kraju (1877), zrażony panującymi w nim stosunkami w naukowych gremiach, podjął decyzję powrotu na Syberię. W grudniu 1878 roku wyruszył na Kamczatkę, gdzie trzy lata (1879–1882) był lekarzem okręgowym, mając sposobność kontynuowania badań faunistycznych i zoologicznych. W okresie kamczackim przejawiał także duże zainteresowania antropologią, językoznawstwem i etnografią (Kuczyński 1993).

Po powrocie z Kamczatki Dybowski został profesorem zoologii na Uniwersytecie Lwowskim. Jeszcze mając 95 lat niestrudzony badacz myślał o kolejnej podróży na Syberię. Zmarł mając 97 lat (Witczuk, Pagacz 2000).

Aleksander Czekanowski

Zesłany na Syberię, pierwsze lata spędził w ciężkich warunkach w Kraju Zabajkalskim. Po odbyciu szeregu wypraw na terenie guberni irkuckiej, Czekanowski napisał kilka rozpraw z zakresu geologii i opracował mapę geologiczną tego obszaru, za którą został nagrodzony złotymi medalami towarzystw geograficznych.

Największy plon naukowy przyniosły jednak trzy jego wielkie wyprawy geograficzne. Pierwsza, zorganizowana w 1873 roku objęła badaniami teren dorzecza Dolnej Tunguzki. Druga wyruszyła w 1874 roku w celu zbadania nieznanej dotąd rzeki Oleniok i obszarów rozciągających się między nią a Dolną Tunguzką. Mimo wielkich trudności, Czekanowski przeszedł obszary stanowiące na ówczesnych mapach Syberii białe plamy, odkrywając bieg rzeki Oleniok.

Trzecią i ostatnią swą wyprawę, zorganizowaną za własne pieniądze, Czekanowski skierował w 1875 roku do ujścia Leny. Wyprawa przyniosła obfity plon, zwłaszcza pod względem geologicznym i paleontologicznym i wzbogaciła kartografię dokładną mapą dolnej Leny i Jany. W ciągu trzech wypraw, odbywanych corocznie, Czekanowski przebył 25 tys. km po mało lub zupełnie nieznanych obszarach Syberii.

W roku 1876 otrzymał zwolnienie z zesłania i przybył do Petersburga, gdzie został kustoszem Muzeum Mineralogicznego (Babicz, Walczak 1970).

Jan Czerski

Jan Czerski, przyjaciel i uczeń Czekanowskiego. Studia z geologii i paleontologii odbywał na zesłaniu pod kierunkiem Czekanowskiego. Czerski poświęcił się całkowicie badaniom geologii i geografii Syberii. W latach 1872–1883 podczas licznych wypraw przemierzył rozległe obszary w Kraju Zabajkalskim, w Sajanach oraz na dalekiej północy w Górach Wierchojańskich, w dorzeczach Jany, Indygirki i Kołymy (Babicz, Walczk 1970). W 1877 roku wyruszył na trzyletnią ekspedycję brzegami jeziora. Zebrane materiały umożliwiły mu sporządzenie mapy geologicznej wybrzeży. Wykonał wtedy 16 naskalnych nacięć dla oznaczenia poziomu wody, które zachowały się do dziś (Witczuk, Pagacz 2000). Możliwe, że dla łatwiejszego odnalezienia jednego z nacięć naskalnych namalował biały krzyż na klifie w okolicach wioski Bajkalskoje (ryc. 4). Ten krzyż znajduje się dwa metry nad lustrem wody i jest widoczny tylko od strony jeziora (z łodzi). Jak twierdzi rybak z wioski (inf. ustna Pietia Chargajewicz Jakowlewicz 2003 – rybak z wioski Bajkalskoje), krzyż w tym miejscu jest co najmniej od początku XX wieku. Naskalne nacięcia w chwili obecnej – w związku z podniesieniem poziomu wód Bajkału – znajdowałoby się pod wodą.

W 1891 roku w towarzystwie żony i jedenastoletniego syna Czerski przebył konno niezwykle trudną drogę z Jakucka do Wierchnie-Kołymska przez łańcuchy Gór Wierchojańskich, doliną Indygirki oraz przez góry noszące dziś jego imię. W dalszej drodze, podczas podróży, Czerski chory na płuca zmarł w obozie nad Dolną Kołymą. Kierownictwo wyprawy objęła wówczas jego żona Marta i doprowadziła ją do końca, docierając zgodnie z planem do wybrzeży Morza Arktycznego (Babicz, Walczak 1970).

Przybysze z Polski podróżujący po Syberii na ogół spotykają się z wielką serdecznością. W rozmowach pojawiają się zwykle nazwiska polskich przyrodników prowadzących badania na rozległych terenach Azji w XIX wieku: Dybowski, Czekanowski, Czerski, Witkowski. Budzi podziw już sam fakt, że ludzie ci, znajdując się na zesłaniu, zdołali stworzyć podwaliny pod nowoczesną wiedzę o przyrodzie Syberii. Podziw ten jest tym większy, iż polscy zesłańcy mieli nieporównanie cięższe warunki materialne niż na przykład rosyjscy więźniowie stanu (Wójcik 1986). Zasługi Polaków – badaczy Syberii – zostały docenione m.in. przez nadanie nazw geograficznych.

Czekanowski – jego imieniem nazwano pasmo gór między Leną a Oleniokiem, jeden z grzbietów Gór Dauryjskich, osadę nad górną Chatangą oraz liczne skamieliny (Babicz, Walczak 1970).

Czerski – jego imieniem nazwany został najwyższy masyw górski wschodniej Syberii (Góry Czerskiego). Środkową część tych gór badał podczas ostatniej wyprawy Jan Czerski. Jest to swoistego rodzaju pomnik wielkiego badacza i uczonego. Poza tym imieniem Czerskiego nazwano dwa szczyty (w Górach Bajkalskich i Chamar-Daban), pasmo i dolinę w Sajanach oraz wygasły wulkan w Dolinie Tunkińskiej (Witczuk, Pagacz 2000).

8.1. Kolej Transsyberyjska

Nie ulega wątpliwości, że dla entuzjasty podróży pociągiem, Kolej Transsyberyjska jest najwspanialszą linią kolejową na świecie. To najdłuższa na świecie podróż, którą można odbyć bez przesiadek: Władywostok dzieli od Moskwy ponad 9000 km. Jazda zajmuje siedem dni i osiem nocy, a mijanie stref czasowych powoduje, że różnica między czasem w punkcie początkowym i końcowym wynosi 8 godzin. Trasa przebiega przez Rosję Europejską, dalej przez Ural oddzielający Europę od Azji, biegnie przez stepy, mija pasma górskie dzielące Rosję od Mongolii i przecinając pustkowia południowej Syberii dociera wreszcie do Pacyfiku (Sale, Oliver, 1994).

Plany wybudowania kolei łączącej Syberię z Rosją europejską powstawały od początku drugiej połowy XIX wieku. Do ich realizacji przystąpiono jednak dopiero w 1890 roku. Powołano wtedy specjalną komisję do wytyczenia trasy kolei. Po wielu dyskusjach, biorąc pod uwagę względy ekonomiczne i handlowe, postanowiono, że kolej będzie się rozpoczynać w Czelabińsku (dokładnie na stacji Miasy), a kończyć we Władywostoku.

Prace rozpoczęto 12 maja 1891 roku równocześnie z obu stron, odległość między Miasy a Władywostokiem wynosiła 7400 km. W czasie najintensywniejszych robót przy budowie pracowało 90 tysięcy najemnych robotników, zesłańców, żołnierzy. W 1896 roku oddano do użytku pierwszy, liczący 1417 km, odcinek z Czelabińska do Nikołajewska (Nowosybirsk). Fragment ten nazywany jest Koleją Zachodniosyberyjską. Do Irkucka kolej dotarła w 1898 roku. Najtrudniejszy w budowie był ostatni, dosyć krótki odcinek z Irkucka do stacji Mysowaja (Babuszkin), czyli tzw. Kolej Krugobajkalskaja. Prace na nim zakończono w 1905 roku (po wybudowaniu tamy na Angarze, trasa została zalana).

Wschodnia część linii (Kolej Wschodniochińska) przechodziła przez terytorium Chin, dlatego w 1908 roku, rozpoczęto budowę Kolei Nadamurskiej (Czyta–Chabarowsk–Władywostok), która w całości leżała na terenie Rosji. Oddano ją do użycia w 1916 roku. Kolej Transsyberyjska jest najdłuższą linią kolejową na ziemi (Witczuk, Pagacz 2000).

8.2. Bajkał

Przepiękne jezioro, które może oczarować każdego… (za Szczypkiem 1995).

Bajkał z tureckiego Baj-kul – bogate jezioro. Leży w południowym fragmencie Syberii Wschodniej (albo we wschodnim fragmencie Syberii Południowej) prawie w centrum Azji.

Bajkał jest najgłębszym jeziorem świata. Największa głębia – 1637 m – znajduje się w jego środkowej części, na wschód od wyspy Olchon. Współczesna linia brzegowa leży na wysokości 456 m n.p.m., a więc najniższy punkt dna leży 1181 m poniżej poziomu morza – jest to największa kryptodepresja lądowa na świecie. Długość Bajkału wynosi 664,6 km, a maksymalna szerokość 88,6 km. W najwęższym miejscu brzegi są odległe tylko o 28 km. Powierzchnia jeziora sięga 31471 km², co sytuuje je na 8 miejscu w świecie. Biorąc pod uwagę ogromną głębokość tego zbiornika wodnego i jego znaczną powierzchnię, należy stwierdzić, że w Bajkale znajduje się największa na świecie ilość słodkiej wody – 23000 km². Linia brzegowa Bajkału jest urozmaicona, przez co jej długość sięga 2100 km. Na Bajkale jest ponad 30 skalistych wysp, w tej liczbie największa – Olchon (około 730 km²). Pozostałe wyspy są niewielkie i nie mają istotnego znaczenia w krajobrazie jeziora. Większość z wysp jest zbudowana z prekambryjskich skał krystalicznych i metamorficznych.

Bajkał jest jeziorem pochodzenia tektonicznego i jest najstarszym jeziorem na świecie. Według współczesnych teorii, wiek Bajkału sięga 25 milionów lat. Na przełomie paleogenu i neogenu w wyniku ruchów tektonicznych, utworzyły się podłużne obniżenia stopniowo napełniane słodką wodą. Uważa się, że właśnie wtedy powstał Bajkał jako jezioro, czyli ok. 25 milionów lat temu.

Bezpośrednio do Bajkału wpada 460 rzek – najnowsza liczba (Szczypek 1995). Jedyna rzeka z niego wypływająca – Angara, ma w miejscu wypływu szerokość 1,1 km.

Świat zwierzęcy Bajkału jest największą osobliwością tego akwenu i świadczy o jego unikatowości. Z ponad 1500 gatunków zwierząt, około 80% należy do typowo endemicznych. Fauna bajkalska nie jest jeszcze całkowicie poznana. W ciągu ostatnich kilkunastu lat odkryto ponad 200 nowych gatunków (oczywiście najprostszych organizmów) i uzasadnione są twierdzenia, że i w przyszłości będą odkrywane nowe gatunki. Do osobliwości fauny Bajkału możemy zaliczyć takie gatunki jak:

Gołomianka

Ryba (15 – 20 cm) mieniąca się wszystkimi kolorami tęczy, jest półprzezroczysta (ryc. 5). Odżywia się planktonem i swoimi własnymi młodymi. Są rybami żyworodnymi i częściowo giną podczas rodzenia młodych – tę osobliwość gołomianek wykrył Benedykt Dybowski.

Omul bajkalski

Ryba (28 – 35 cm) o wadze 350 – 550 g. W ostatnich latach – wskutek wzrastających wpływów antropogenicznych w samym Bajkale oraz w jego dopływach – ilość omuli wyraźnie zmniejszyła się. Widać to szczególnie na terenach będących tradycyjnie od lat miejscem połowu rybaków. W miejscach rzadziej odwiedzanych połowy są znacznie obfitsze.

Foka bajkalska

Jest jedynym ssakiem żyjącym w Bajkale. Skąd się wzięła w tym jeziorze? Dokładnie nie wiadomo. Uważa się jednak, że jej przodkowie dotarli tu z Morza Arktycznego na krach lodowych po Jeniseju i Angarze, a być może i po Lenie (która miała ponoć połączenie z Bajkałem) w czasie plejstocenu (Szczypek 1995). Pogłowie fok bajkalskich jest oceniane na 60 – 70 tys. sztuk. Pierwsze szczegółowe badania foki bajkalskiej prowadzili Benedykt Dybowski i Wiktor Godlewski (Szczypek 1995).

W 1996 roku, region Jeziora Bajkał został włączony w spis Światowego Dziedzictwa Przyrody i Kultury UNESCO.

8.3. Kamczatka

Kamczatka to mało znane miejsce, kraina wulkanów, gejzerów i trzęsień ziemi, ojczyzna łososia i niedźwiedzia, najodleglejsze miejsce carskich i stalinowskich zesłań (Legeżyńska, Olech 2000).

Półwysep Kamczatka jest oblewany przez Morze Ochockie na zachodzie i Morze Beringa na wschodzie; długość 1200 km, powierzchnia wynosi 472000 km². Główne miasto Pietropawłowsk Kamczacki.

Największą atrakcją Kamczatki jest jej dzikość, niedostępność i piękno przyrody zachwycające nawet takich podróżników jak Jacek Pałkiewicz (1996), który o Kronockim Parku Narodowym pisze: […] położony w samym sercu półwyspu Kamczatka, na rubieżach Rosji, onieśmiela nawet takiego obieżyświata-weterana jak ja. Rano widzieliśmy wielkie muflony, teraz spokojnie krąży nad nami legendarny sokół. To jest ich królestwo, a my, którzy dostąpiliśmy zaszczytu odwiedzin, zachowujemy należny szacunek. Niedźwiedzie są niekwestionowanymi władcami tej nietkniętej przez człowieka, dziewiczej ziemi. W rezerwacie-zapowiedniku – jest ich około 600, więcej niż zwiedzających w 1992 roku.

Wzdłuż półwyspu biegnie pasmo Gór Środkowych z najwyższymi szczytami o charakterze wulkanicznym (Kluczewska Sopka, 4750 m n.p.m., Kronocka Sopka 3528 m n.p.m.).

Na Kamczatce znajduje się około 300 wulkanów i tworów powulkanicznych. Jest to obszar szczególnie aktywny sejsmicznie, często nawiedzany przez trzęsienia ziemi, których w ciągu ostatnich 150 lat zanotowano ponad 200. Najwyższy wulkan Kamczatki Kluczewska Sopka (4750 m) jest jednocześnie najwyższym i najbardziej aktywnym wulkanem całej Eurazji. Jego wybuchy występują niemal jeden po drugim, a główny krater i łącznie 80 pomniejszych bocznych, wciąż zmienia swoją morfologię. Podczas wybuchu w roku 1907, z krateru w ciągu dwóch dób zostało wyrzucone ponad 3 miliardy m³ materiału. W odległym Pietropawłowsku zrobiło się w tym czasie całkiem ciemno, a śnieg pokryła tak gruba warstwa popiołu, że nie można było jeździć na saniach.

Do najsłynniejszych osobliwości Kamczatki należy Dolina Gejzerów odkryta dopiero w 1941 roku, a udostępniona do zwiedzania na początku lat 90-tych. Naliczono w niej 22 działające gejzery. Dotrzeć tam najłatwiej helikopterem za odpowiednio wysoką cenę (Legeżyńska, Olech 2000).

Dodaj / Add